Jinekolojide Laparoskopik Cerrahi

Kadın Hastalıklarında Laparoskopik (Kapalı) Cerrahi Nedir?

Laparoskopik cerrahi, karında büyük bir kesi yapılmadan, birkaç küçük kesi aracılığıyla kamera ve ince cerrahi aletler kullanılarak yapılan minimal invaziv cerrahi yöntemidir.

Halk arasında çoğu zaman “kapalı ameliyat” olarak bilinir. Kadın hastalıkları alanında laparoskopi; yumurtalık kistleri, endometriozis, miyomlar, dış gebelik, tüplerle ilgili problemler, rahim alınması, bazı pelvik organ sarkması ameliyatları ve bazı kanser ameliyatları gibi durumlarda kullanılabilir.

Laparoskopik cerrahinin temel mantığı, karın içine küçük bir kamera ile girerek pelvik organları büyütülmüş görüntü altında değerlendirmek ve gerekli cerrahi işlemi yine küçük kesilerden yerleştirilen aletlerle gerçekleştirmektir. Bu yöntem sayesinde rahim, yumurtalıklar, tüpler, mesane, bağırsak komşulukları, üreterler ve pelvik bağ dokuları ayrıntılı şekilde görülebilir. Bu büyütülmüş görüntü cerrahi sırasında önemli avantaj sağlayabilir.

(Amerikan Kadın Doğum Uzmanları ve Jinekologlar Birliği) (American College of Obstetricians and Gynecologists) ACOG’un kanser dışı hastalıklar için rahim alma yolunun seçimine ilişkin görüşünde; vajinal ve laparoskopik yaklaşımların minimal invaziv cerrahi yollar olduğu ve uygun hastalarda minimal invaziv yolların tercih edilmesi gerektiğini vurgular.

Jinekolojide Laparoskopi (Kapalı Ameliyat) Nasıl Yapılır?

Laparoskopik cerrahi genel anestezi altında yapılır. Karın içine çoğunlukla göbekten veya göbek çevresinden ince bir kamera yerleştirilir. Karın içine karbondioksit gazı verilerek cerrahi çalışma alanı oluşturulur. Bu gaz, karın duvarını iç organlardan uzaklaştırır ve cerrahın pelvis içinde güvenli şekilde çalışmasına imkân sağlar. Daha sonra yapılacak ameliyatın türüne göre karında birkaç küçük yardımcı kesi açılır ve cerrahi aletler bu kesilerden yerleştirilir.

Ameliyat sırasında görüntü ekrana aktarılır. Cerrah, büyütülmüş görüntü altında dokuları keser, ayırır, kanama kontrolü yapar, dikiş atar veya gerekli organı/kisti/miyomu çıkarır. Yumurtalık kisti ameliyatında kist duvarı çıkarılabilir, dış gebelikte tüp alınabilir, endometriozis cerrahisinde odaklar çıkarılabilir, histerektomide rahim alınabilir, miyomektomide miyom çıkarılıp rahim duvarı onarılır. Yani laparoskopi bir tek ameliyat değil, farklı jinekolojik ameliyatların yapılabildiği bir cerrahi yoldur.

Ameliyatın sonunda karın içindeki gaz boşaltılır ve küçük kesiler kapatılır. Kesiler çoğu zaman birkaç milimetre ile bir santimetre arasındadır. Ancak kesi küçük olsa bile içeride yapılan işlem büyüktür. Bu nedenle ameliyat sonrası istirahat ve iyileşme önerileri sadece dış kesilere göre değil, yapılan iç cerrahinin kapsamına göre belirlenmelidir.

Laparoskopik Cerrahinin Avantajları

• Daha küçük kesi
• Daha az yara yeri ağrısı
• Daha hızlı iyileşme
• Daha az yara enfeksiyonu
• Daha düşük kesi yeri fıtığı riski
• Daha iyi kozmetik sonuç
• Daha hızlı günlük yaşama dönüş
• Daha ayrıntılı cerrahi görüş imkânı
• Daha az kan kaybı olasılığı
• Daha az doku travması
• Karın içi organların büyütülmüş görüntü ile daha net değerlendirilmesi
• Bazı hastalarda daha kısa hastanede kalış süresi
• Açık cerrahiye göre daha erken mobilizasyon
• Ameliyat sonrasında daha az karın içi yapışıklık gelişme olasılığı
• Daha hassas diseksiyon imkânı
• Doğurganlık korumaya yönelik hastalarda daha kontrollü cerrahi planlama imkânı

Laparoskopik cerrahinin en bilinen avantajı, açık cerrahiye göre daha küçük kesilerle yapılmasıdır. Daha küçük kesiler çoğu hastada daha az yara yeri ağrısı, daha az yara enfeksiyonu, daha düşük kesi fıtığı riski, daha iyi kozmetik sonuç ve daha hızlı günlük yaşama dönüş anlamına gelebilir. Ancak laparoskopinin avantajı sadece dış kesiyle sınırlı değildir.

Büyütülmüş kamera görüntüsü, cerraha pelvis anatomisini ayrıntılı görme olanağı sağlar. Bu, özellikle endometriozis, yapışıklık, tüpler, yumurtalık kistleri ve derin pelvis cerrahilerinde önemlidir. Deneyimli cerrah için bu görüntü, hassas diseksiyon ve kanama kontrolünde önemli katkı sağlayabilir.

Laparoskopik cerrahi sonrası hastanede kalış süresi çoğu zaman daha kısadır. Birçok hasta ameliyatın türüne göre aynı gün veya ertesi gün taburcu edilebilir. Ancak bu süre yapılan ameliyata göre değişebilir.

Laparoskopik Cerrahinin Sınırlılıkları ve Riskleri

Laparoskopik cerrahi birçok avantaj sunsa da risksiz değildir. Kanama, enfeksiyon, organ yaralanması, mesane veya üreter hasarı, bağırsak yaralanması, damar yaralanması, anesteziye bağlı sorunlar, pıhtı oluşumu, açık cerrahiye geçiş ve tekrar ameliyat ihtiyacı gibi riskler her ameliyatta olabileceği gibi laparoskopide de vardır. Bu riskler nadirdir. Ancak yapılacak ameliyata göre ameliyat öncesi gerçekçi şekilde hasta ile paylaşılmalıdır.

Kamera görüntüsü iki boyutludur. Aletler uzun ve düz yapıdadır, dokunma hissi açık cerrahiye göre farklıdır. Bu nedenle laparoskopik dikiş, derin pelvis diseksiyonu, kanama kontrolü ve anatomik yapıların korunması özel eğitim ve deneyim gerektirir.

Alt üriner sistem yaralanmaları, özellikle laparoskopik histerektomi gibi ameliyatlarda dikkat edilmesi gereken ciddi komplikasyonlardır.

Laparoskopi Hangi Jinekolojik Hastalıklarda Kullanılır?

Laparoskopi, kadın hastalıkları cerrahisinde geniş bir kullanım alanına sahiptir. Yumurtalık kistlerinde, özellikle dermoid kist, endometrioma, kistadenom veya persiste eden iyi huylu görünümlü kistlerde laparoskopik kistektomi yapılabilir. Genç hastalarda temel hedef yumurtalık dokusunu korumaktır. Kistin çıkarılması sırasında sağlıklı yumurtalık dokusuna gereksiz zarar vermemek özellikle gebelik planı olan hastalarda önemlidir.

Endometriozis cerrahisi laparoskopinin en önemli alanlarından biridir. Yüzeyel endometriozis odakları, endometrioma, yapışıklıklar ve derin infiltratif endometriozis laparoskopik olarak değerlendirilebilir. Bağırsak, mesane veya üreter tutulumu şüphesi varsa ameliyat öncesi iyi haritalama gerekir.

Dış gebelik de laparoskopik cerrahinin sık kullanıldığı alanlardan biridir.

Laparoskopik histerektomi, rahmin kapalı yöntemle alınmasıdır. Miyom, adenomyozis, anormal uterin kanama, bazı rahim içi patolojiler veya rahim büyümesi gibi durumlarda uygulanabilir. Ancak uygun hastada vajinal histerektomi de önemli bir minimal invaziv seçenektir. ACOG (Amerikan Kadın Doğum Uzmanları ve Jinekologlar Birliği) (American College of Obstetricians and Gynecologists),uygun hastalarda vajinal yaklaşımın minimal invaziv yollar arasında tercih edilebileceğini, vajinal yol uygun değilse laparoskopik yaklaşımın abdominal açık cerrahiye göre avantajlı olabileceğini belirtir.

Laparoskopik miyomektomi, rahim korunarak miyomların çıkarılmasıdır. Bu ameliyat özellikle rahim duvarı onarımı gerektirdiği için deneyim ister.

Laparoskopik Yumurtalık Kisti Cerrahisi

Yumurtalık kisti cerrahisinde laparoskopi, uygun hastalarda sık tercih edilen bir yöntemdir. Laparoskopik kistektomide amaç kisti çıkarırken sağlıklı yumurtalık dokusunu korumaktır. Bu özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda çok önemlidir. Dermoid kistlerde kist içeriğinin karın içine yayılmaması için dikkatli teknik gerekir. Endometriomada ise kist duvarı sağlıklı yumurtalık dokusuna yapışık olabileceği için yumurtalık rezervi açısından daha hassas davranılmalıdır. Şüpheli yumurtalık kitlelerinde kistin patlatılmadan çıkarılması, uygun doku çıkarım tekniği ve onkolojik güvenlik prensipleri ön planda olmalıdır.

Genç hastalarda gereksiz yumurtalık ameliyatlarından kaçınmak da önemlidir. Her kist ameliyat edilirse, özellikle tekrarlayan cerrahilerde yumurtalık rezervi olumsuz etkilenebilir.

Endometrioma cerrahisinde yumurtalık rezervi özellikle önemlidir. Kist duvarı çıkarılırken sağlıklı yumurtalık dokusu korunmalıdır.

Derin infiltratif endometrioziste laparoskopi deneyimli ekip gerektirir. Bağırsak, mesane veya üreter tutulumu varsa genel cerrahi veya üroloji desteği gerekebilir. Bu tür hastalarda ameliyat öncesi MR, deneyimli ultrason ve multidisipliner planlama önemlidir. Küçük kesilerle yapılması, bu ameliyatın küçük veya basit olduğu anlamına gelmez.

Laparoskopik Miyomektomi

Laparoskopik miyom ameliyatı, rahimdeki miyomların rahim korunarak kapalı yöntemle çıkarılmasıdır. Özellikle rahmini korumak isteyen veya gebelik planlayan hastalarda önemli bir cerrahi seçenektir. Ancak her miyom laparoskopik olarak alınmaz. Miyomun boyutu, sayısı, rahim iç boşluğuna yakınlığı, rahim duvarındaki derinliği ve cerrahın laparoskopik dikiş deneyimi yöntem seçiminde belirleyicidir.

Bu ameliyatta en önemli aşama, miyom çıkarıldıktan sonra rahim duvarının doğru şekilde onarılmasıdır. Miyomun çıkarıldığı alan boşluk oluşturur ve bu alanın kat kat, güçlü dikişlerle kapatılması gerekir. Özellikle gebelik isteyen hastalarda rahim duvarı onarımının kalitesi çok önemlidir. Kapalı ameliyat yapılması, rahim onarımından ödün verileceği anlamına gelmemelidir.

Laparoskopik miyom ameliyatında kanama kontrolü de önemlidir. Miyomlar rahim kası içinde damarlı alanlarda yerleşebilir. Cerrahi sırasında doğru planın bulunması, gereksiz doku hasarından kaçınılması, kanama kontrolünün dikkatli yapılması ve rahim duvarının hızlı ve güvenli kapatılması gerekir.

Miyomların karın dışına çıkarılması için doku çıkarım teknikleri kullanılır. Bu noktada morselasyon konusu dikkatle ele alınmalıdır. Beklenmeyen kanser riski nedeniyle özel torba kullanımı, hasta seçimi, görüntüleme bulguları, yaş, menopoz durumu ve bilgilendirme süreci önemlidir. Şüpheli durumlarda farklı cerrahi strateji gerekebilir.

Laparoskopik Histerektomi

Laparoskopik histerektomi, rahmin kapalı yöntemle alınmasıdır. Miyom, adenomyozis, anormal uterin kanama, bazı rahim içi patolojiler veya seçilmiş diğer nedenlerle yapılabilir. Laparoskopik histerektomide rahim damarları, bağ dokuları ve çevre anatomik yapılar kamera altında ayrılır, rahim genellikle vajinal yoldan çıkarılır ve vajina tepesi dikişle kapatılır.

Laparoskopik histerektomi açık cerrahiye göre daha küçük kesiler, daha hızlı iyileşme ve daha az yara yeri problemi sağlar.

Histerektomi planlanırken yumurtalıkların alınıp alınmayacağı ayrıca konuşulmalıdır. Rahmin alınması her zaman yumurtalıkların alınacağı anlamına gelmez. Menopoz öncesi hastalarda yumurtalıkların korunması çoğu zaman hormonal sağlık açısından ve menopoz sonrası dönem sağlığı açısından önemlidir.

Histerektomi sonrası hasta artık adet görmez ve rahim olmadığı için gebelik mümkün olmaz. Bu nedenle işlem öncesi hastanın gebelik isteği, rahmini koruma arzusu ve alternatif tedaviler mutlaka konuşulmalıdır. Histerektomi kalıcı bir ameliyattır ve karar hasta merkezli verilmelidir.

Laparoskopik Cerrahi ve Gebelik Planı

Gebelik isteyen hastalarda laparoskopik cerrahi kararları çok dikkatli verilmelidir. Cerrahinin amacı yalnızca hastalığı tedavi etmek değil, üreme potansiyelini korumaktır. Miyom, endometrioma, tüp hastalıkları, yapışıklıklar, endometriozis veya rahim dışı gebelik gibi durumlarda laparoskopi gebelik planını destekleyebilir ancak bazı durumlarda cerrahi zaman veya rezerv kaybı yaratabilir. Ameliyat yapılacaksa uygun hastalarda bunu kapalı ameliyatla yapılması daha net görüş sağlayarak özellikle yumurtalık rezervini korumaya yardımcı olabilir.

Çikolata kisti cerrahisinde yumurtalık rezervi etkilenebilir. Bu nedenle düşük AMH, iki taraflı endometrioma, ileri yaş veya daha önce yumurtalık cerrahisi olan hastalarda ameliyat öncesi fertilite koruma seçenekleri konuşulmalıdır. Bazı hastalarda önce yumurta veya embriyo dondurma, sonra cerrahi daha mantıklı olabilir.

Laparoskopik miyom ameliyatı sonrası rahim duvarının iyileşmesi için belirli süre beklemek gerekir. Bu nedenle miyomektomi öncesi hastaya yalnızca ameliyat değil, ameliyat sonrası gebelik ve doğum planı da anlatılmalıdır.

Tüp bebek sürecinde hidrosalpenks (tüplerin sıvı dolması) varlığında, tüpün alınması veya kapatılması gebelik sonuçlarını iyileştirebilir. Laparoskopi ameliyat sonrası toparlanma hızı açısından oldukça uygun olabilir.

Kadın Hastalıklarında Laparoskopik Cerrahi Öncesi Hazırlık

Laparoskopik cerrahi öncesi hazırlık, ameliyatın güvenliğini doğrudan etkiler. Öncelikle ameliyat endikasyonu net olmalıdır. Hastanın gerçekten cerrahiye ihtiyacı var mı, takip veya medikal tedavi yeterli olur mu, cerrahi hangi şikâyeti düzeltmeyi hedefliyor, açık cerrahiye geçiş ihtimali var mı gibi sorular ameliyat öncesinde yanıtlanmalıdır.

Görüntüleme planlaması önemlidir. Ultrason ve gerekirse MR ile değerlendirmeler tamamlanmalıdır. Özellikle kompleks hastalarda ameliyat öncesi doğru haritalama, ameliyat sırasında beklenmeyen sorunları azaltabilir.

Kan değerleri, anemi, pıhtılaşma durumu, kullanılan ilaçlar, kan sulandırıcılar, diyabet, tansiyon, kalp – akciğer hastalıkları ve anestezi uygunluğu değerlendirilmelidir. Yoğun kanaması olan hastalarda ameliyat öncesi kansızlığın düzeltilmesi önemlidir.

Hastaya ameliyat sonrası iyileşme, işe dönüş, cinsel ilişki, egzersiz, gebelik planı ve acil başvuru gerektiren bulgular hakkında bilgi verilmelidir. İyi cerrahi hazırlık, yalnızca ameliyat günü yapılan işlemlerden ibaret değildir; hasta bilgilendirmesi de hazırlığın önemli bir parçasıdır.

Jinekolojide Laparoskopik Cerrahi Sonrası İyileşme

Laparoskopik cerrahi sonrası iyileşme açık cerrahiye göre daha hızlıdır.

Tabiki iyileşme süresi yapılan ameliyatın türüne göre değişir. Bazı ameliyatlarda aynı gün hasta taburcu edilir.

Ameliyat sonrası omuz ağrısı görülebilir. Bu, karın içine verilen gazın diyaframı irrite etmesine bağlı olabilir ve geçicidir. Kesi yerlerinde hafif ağrı, karında şişkinlik, hafif vajinal kanama veya yorgunluk da olabilir. Erken mobilizasyon, yeterli sıvı alımı ve uygun ağrı kontrolü iyileşmeyi destekler. Ağır kaldırma, yoğun egzersiz, cinsel ilişki ve işe dönüş süresi yapılan ameliyata göre değişir.

Laparoskopi ve Robotik Cerrahi Arasındaki İlişki

Robotik cerrahi, laparoskopik cerrahinin teknolojik olarak gelişmiş bir formu gibi düşünülebilir. Her iki yöntemde de küçük kesilerden karın içine girilir ve ameliyat minimal invaziv prensiplerle yapılır. Fark, cerrahın aletleri kullanma biçimindedir. Laparoskopide cerrah aletleri doğrudan eliyle kullanır; robotik cerrahide cerrah konsol üzerinden robotik kolları yönetir.

Robotik cerrahi üç boyutlu görüntü, bilek hareketi yapan enstrümanlar ve ergonomik çalışma avantajı sağlayabilir. Bu özellikle derin pelvis cerrahisi, kompleks miyom ameliyatları, endometriozis veya sarkma cerrahilerinde faydalı olabilir.

Hastaya laparoskopi mi robotik cerrahi mi önerileceği; hastalığın türüne, ameliyatın zorluğuna, cerrahın deneyimine, hastanenin altyapısına, maliyet – fayda dengesine ve hastanın özelliklerine göre belirlenmelidir. Her zaman için en iyi yöntem en yeni yöntem değildir, hastaya en güvenli ve etkili sonucu sağlayan yöntemdir.

Laparoskopik cerrahi, doğru hastada çok değerli bir minimal invaziv yöntemdir. Ancak ameliyat kararı yalnızca “kapalı yapılabilir” diye verilmemelidir. Önce hastanın gerçekten cerrahiye ihtiyacı olup olmadığını değerlendirilmelidir.

Laparoskopik cerrahi özellikle endometrioma, çikolata kisti, endometriozis, yumurtalık kisti, dış gebelik, uygun miyomlar, tüp hastalıkları, tüp cerrahileri, rahim dışı yapışıklıklar, açıklanamayan kronik pelvik ağrı, bazı kısırlık durumları, rahim alma ameliyatlarında ve rahim sarkma ameliyatları gibi durumlarda oldukça güçlü bir seçenektir.

Ani başlayan şiddetli kasık ağrısı, yumurtalık kendi etrafında dönmesi (over torsiyonu),dış gebelik, yumurtalık kisti patlaması (rüptür),pelvik enfeksiyon, tubaovaryan abse (TOA) gibi acil durumlarda da laparoskopi kullanılabilir.

Laparoskopik Cerrahi Hakkında Yanlış Bilinenler

Laparoskopik cerrahi hakkında en sık yanlış bilinenlerden biri, kapalı ameliyatın her zaman en iyi yöntem olduğudur. Laparoskopi birçok hastada avantajlıdır ancak her durumda en güvenli seçenek değildir. Bazı hastalarda açık cerrahi daha doğru olabilir.

Bir diğer yanlış inanış, laparoskopik ameliyatın küçük ameliyat olduğu düşüncesidir. Karındaki kesiler küçük olabilir fakat içeride yapılan işlem oldukça büyüktür. Ciddi cerrahi deneyim gerektirir.

“Kapalı ameliyatta hiç risk yoktur” düşüncesi de doğru değildir. Tüm ameliyatlarda olduğu gibi laparoskopik cerrahilerde kanama, enfeksiyon, mesane, üreter veya bağırsak yaralanması, pıhtı, anestezi riski gibi riskler barındırır.

“Laparoskopi ile her miyom alınır” düşüncesi eksiktir. Miyomun boyutu, sayısı, yeri, rahim duvarındaki derinliği ve rahim iç boşluğuna etkisi cerrahi yöntemi belirler. Bazı miyomlar histeroskopik, bazıları laparoskopik, bazıları robotik, bazıları açık cerrahiyle daha güvenli alınabilir.

Jinekolojide Laparoskopik Cerrahi Özet

Laparoskopik cerrahi, jinekolojik hastalıkların tedavisinde büyük karın kesisi olmadan, küçük kesilerle ve kamera eşliğinde yapılan önemli bir minimal invaziv cerrahi yöntemidir. Daha küçük kesi, daha hızlı iyileşme, daha az yara yeri problemi ve büyütülmüş görüntü bu yöntemin temel güçlü yönleridir.

Laparoskopik cerrahi doğru endikasyonla uygulandığında, doğru teknikle ve deneyimli ellerde uygulandığında hastaya daha konforlu bir iyileşme süreci sağlayabilen güçlü bir cerrahi seçenektir.

Jinekolojide Laparoskopik Cerrahi Sık Sorulan Sorular

Laparoskopik cerrahi nedir?

Laparoskopik cerrahi, karında büyük kesi yapılmadan, küçük kesilerden kamera ve cerrahi aletlerle yapılan minimal invaziv ameliyat yöntemidir. Halk arasında kapalı ameliyat olarak bilinir.

Laparoskopi ile kapalı ameliyat aynı şey midir?

Çoğu zaman evet. Halk arasında kapalı ameliyat denildiğinde genellikle laparoskopi kastedilir. Ancak robotik cerrahi de kapalı ameliyat yani minimal invaziv kapalı cerrahi ailesinin bir parçasıdır.

Laparoskopik cerrahi hangi hastalıklarda yapılır?

Çoğu ameliyat uygundur.

Endometrioma, çikolata kisti, endometriozis, yumurtalık kisti, dış gebelik, uygun miyomlar, tüp hastalıkları, tüp cerrahileri, rahim dışı yapışıklıklar, açıklanamayan kronik pelvik ağrı, bazı kısırlık durumları, rahim alma ameliyatlarında ve rahim sarkma ameliyatları, yumurtalık kendi etrafında dönmesi (over torsiyonu),dış gebelik, yumurtalık kisti patlaması (rüptür),tubaovaryan abse (TOA) gibi.

Laparoskopi ağrısız mıdır?

Tamamen ağrısız değildir. Ancak ameliyat sonrası oluşan ağrı, açık cerrahiye göre daha azdır.

Laparoskopik cerrahi sonrası ne zaman işe dönülür?

Bu süre ameliyatın türüne göre değişir. Açık cerrahiye göre daha kısa sürede dönülebilir.

Laparoskopide açık ameliyata dönülebilir mi?

Evet. Bazı durumlarda hasta güvenliği için bu karar verilebilir.

Laparoskopi yumurtalık rezervini etkiler mi?

Yapılan işleme bağlıdır. Basit bazı işlemler rezervi etkilemeyebilir ancak endometrioma veya tekrarlayan yumurtalık cerrahilerinde rezervi azaltabilir.

Laparoskopik miyom ameliyatı sonrası normal doğum yapılabilir mi?

Bu karar miyomun yeri, rahim duvarına yapılan kesinin derinliği, rahim boşluğuna girilip girilmediği ve onarım şekline göre değişir.

Laparoskopi ile robotik cerrahi arasındaki fark nedir?

Her ikisi de küçük kesilerle yapılır. Laparoskopide cerrah aletleri doğrudan eliyle kullanır. Robotik cerrahide cerrah konsolda oturur ve robotik kolları yönetir. Robotik sistem bazı kompleks olgularda teknik avantaj sağlayabilir.

Laparoskopi sonrası iz kalır mı?

Küçük kesi izleri kalabilir. Bunlar oldukça küçük 0,5-1cm’lik izlerdir. Oluşabilecek iz kişisel iyileşme özelliklerine göre değişir.

Kaynaklar;

1. American College of Obstetricians and Gynecologists. Choosing the Route of Hysterectomy for Benign Disease. ACOG Committee Opinion No. 701. Obstetrics & Gynecology. 2017;129(6):e155–e159. doi:10.1097/AOG.0000000000002112.
2. Pickett CM, Seeratan DD, Mol BWJ, Nieboer TE, Johnson N, Bonestroo T, et al. Surgical approach to hysterectomy for benign gynaecological disease. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2023;8:CD003677. doi:10.1002/14651858.CD003677.pub6.
3. American College of Obstetricians and Gynecologists. Perioperative pathways: enhanced recovery after surgery. ACOG Committee Opinion No. 750. Obstetrics & Gynecology. 2018;132(3):e120–e130. doi:10.1097/AOG.0000000000002818.
4. AAGL Advancing Minimally Invasive Gynecology Worldwide. AAGL Practice Report: Practice guidelines for intraoperative cystoscopy in laparoscopic hysterectomy. Journal of Minimally Invasive Gynecology. 2012;19(4):407–411. doi:10.1016/j.jmig.2012.05.001.
5. Saridogan E, Antoun L, Bouwsma EVA, Clark TJ, Di Spiezio Sardo A, Huirne J, Walker TS, Tanos V; European Society for Gynaecological Endoscopy Uterine Fibroids Working Group. European Society for Gynaecological Endoscopy (ESGE) Good Practice Recommendations on surgical techniques for removal of fibroids: part 1 abdominal (laparoscopic and open) myomectomy. Facts, Views & Vision in ObGyn. 2024;16(3):263–280. doi:10.52054/FVVO.16.3.041.
6. Becker CM, Bokor A, Heikinheimo O, Horne A, Jansen F, Kiesel L, et al.; ESHRE Endometriosis Guideline Group. ESHRE guideline: endometriosis. Human Reproduction Open. 2022;2022(2):hoac009. doi:10.1093/hropen/hoac009.
7. Kalra R, McDonnell R, Stewart F, Hart RJ, Hickey M, Farquhar C. Excisional surgery versus ablative surgery for ovarian endometrioma. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2024;11:CD004992. doi:10.1002/14651858.CD004992.pub4.
8. Medeiros LR, Rosa DD, Bozzetti MC, Fachel JMG, Furness S, Garry R, Stein AT. Laparoscopy versus laparotomy for benign ovarian tumour. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2009;(2):CD004751. doi:10.1002/14651858.CD004751.pub3.
9. American College of Obstetricians and Gynecologists. Robot-assisted surgery for noncancerous gynecologic conditions. ACOG Committee Opinion No. 810. Obstetrics & Gynecology. 2020;136(3):e22–e30. doi:10.1097/AOG.0000000000004048.
10. Lee J, Kho RM. Is it the best option? Robotic surgery for endometriosis. Journal of Clinical Medicine. 2024;13(14):4214. doi:10.3390/jcm13144214.